17/09/2014

Cỏ xuyên lá Phyllocyclus lucidissimus ở Việt Nam

Trích từ: Tính Đa dạng của Hệ thực vật Việt Nam 15. Phyllocyclus Kurz và P. lucidissimus (H.Lév. & Vaniot) Thiv - Cỏ xuyên lá và Cỏ xuyên lá bóng (Họ Gentianaceae Long đởm), chi và loài bổ sung cho Hệ Thực vật. 
Tạp chí Di truyền và Ứng dụng số 1 (2004), tr. 36-40. 
Lê Kim Biên, Nguyễn Tiến Hiệp (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật), Phan Kế Lộc (Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội) & Phạm Văn Thế (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật).
Trong các đợt điều tra nghiên cứu thực địa gần đây nhằm tiếp tục kiểm kê thành phần loài thực vật của Di sản thế giới Hạ Long (tỉnh Quảng Ninh) Nguyễn Tiến Hiệp cùng đồng nghiệp đã thu được một số mẫu vật thuộc họ Gentianaceae Long đởm
Thoạt đầu chúng tôi đã xác định nó thuộc chi Canscora Lam. Cỏ can (Xuyên tâm thảo) và loài C. lucidissima Cỏ can bóngỞ Việt Nam trước đây mới biết được 3 loài thuộc chi Canscora (C. andrographioides, C.gracilis và C. diffusa). Gần đây Phạm Hoàng Hộ (1993) đã bổ sung thêm 2 loài khác (C. decussata = C. alata C. macrocalyx). Tuy nhiên mẫu vật chúng tôi nghiên cứu không giống với bất kỳ loài nào trong số 5 loài đã kể. So với các loài gặp ở các nước lân cận thì mẫu vật của chúng tôi có một số nét giống với C. petelotii gặp ở tỉnh Khăm Muộn, một trong hai loài gặp ở Lào nhưng lại khác về hàng loạt đặc điểm như dạng cây sống nhiều năm và tất cả chỉ nhị đực đều dài bằng nhau. Nó cũng hơi giống với C. helferianusmột trong 7 loài gặp ở Thái Lan nhưng khác về dạng cây sống nhiều năm và cụm hoa là xim hai ngả. Trong khi đó nó hoàn toàn giống với C. lucidissima, một trong ba loài gặp ở Trung Quốc. 
Cỏ xuyên lá bóng Phyllocyclus lucidissimus trong sinh cảnh núi đá vôi tự nhiên ở Lạng Sơn. Ảnh Phạm Văn Thế.
Như đã thấy, cho đến gần đây nhiều tác giả vẫn hiểu Canscora Lam., s.l. Cỏ can (có khi còn gọi là Xuyên tâm thảo) theo nghĩa rộng, gồm có 30 loài, phân bố ở xứ hệ thực vật Cổ nhiệt đới, trong đó phần lớn loài chỉ gặp hạn chế ở Đông Nam Á. Tuy nhiên trong nghiên cứu có tính chất chuyên khảo gần đây nhất về toàn bộ subtribus (dưới tổ) Canscorinae Thiv. & Kadereit của họ Gentianaceae Thiv (2003) đã dựa trên tổ hợp các bằng chứng về phân tử và hình thái cho rằng chỉ nên chấp nhận Canscora Lam., s.str. theo nghĩa hẹp, và coi nó tương đương với một số chi khác như Cracosna Gagnep., Duplipetala Thiv., cũng như chi Phyllocyclus Kurz mà trước đây thường chỉ được coi như một dưới chi của chi Canscora Lam., s.l.,subgenus Phyllocyclus (Kurz) C.B. Clarke. 
Cỏ xuyên lá bóng Phyllocyclus lucidissimus có hoa tự nhiên. Ảnh Phạm Văn Thế.
Phyllocyclus Kurz Cỏ xuyên lá phân biệt rõ rệt với Canscora, s.str. bởi các đặc điểm: toàn bộ cây nhẵn, các lá trên thân dính liền và có thân xuyên qua giữa giống như các lá hoa, tràng mẫu 5, tất cả nhị đực đính ở cùng một mức và có chỉ nhị loe rộng ở gốc. Theo Thiv (2003) chi Phyllocyclus Kurz Cỏ xuyên lá gồmcó 5 loài. Bên cạnh 2 loài trước đây có lúc đã từng được xếp vào chi Phyllocyclus Cỏ xuyên lá (P. helferianus và P. parishii) tác giả đã mô tả 1 loài mới cho khoa học (P. minutiflorus Thiv) cũng như thành lập 2 tổ hợp tên loài mới là P. petelotii (Merr.) Thiv Cỏ xuyên lá pêtơlô (= Canscora petelotii Merr.) và P. lucidissimus (H. Lév.& Vaniot) Thiv Cỏ xuyên lá bóng (= Canscora lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Hand.-Mazz.). Trong bài báo này chúng tôi chấp nhận quan điểm của Thiv về khối lượng của các chi Canscora Lam., s.str. Cỏ canPhyllocyclus Kurz Cỏ xuyên lá cũng như sử dụng tổ hợp tên loài P. lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Thiv Cỏ xuyên lá bóng.
Như vậy Phyllocyclus Cỏ xuyên láP. lucidissimus Cỏ xuyên lá bóng là chi và loài mới bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam. Sau đây là một số dẫn liệu về chúng.
Cỏ xuyên lá bóng Phyllocyclus lucidissimus có lá hoa hình phễu, thân xuyên giữa tâm lá. Ảnh Phạm Văn Thế.
Phyllocyclus Kurz, - Cỏ xuyên lá. Cỏ một hay nhiều năm,mọc thẳng đứng, nhẵn. Lá mọc đối; lá trên thân dính liền và có thân xuyên qua giữa giống như các lá hoa. Cụm hoa ở nách lá, xim, có ít hoa, xếp thưa. Hoa mẫu 5 (trừ đài có khi mẫu 4), không có lá hoa nhỏ; cánh hoa đối xứng toả tròn,hợp ở dưới, hình lọ hay phễu, dài hơn thuỳ tự do ở trên. Nhị đực đính trên cùng một mức, ở giữa hay nửa trên của ống tràng, có chỉ nhị loe rộng ở gốc. Bầu 1ô. Quả khô tự mở bởi 2 mảnh. Chi gồm có 5 loài, phân bố ở Mianma (2 loài), Thái Lan (1 loài), Lào (2 loài), Trung Quốc (1 loài) và Việt Nam (1 loài). Thường rất hiếmgặp. 
Phyllocyclus lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Thiv, - Cỏxuyên lá bóng (Synonym: Canscora lucidissima (H. Lév. & Vaniot) Hand.-Mazz.) 
Cỏnhiều năm, cao 0,1-0,3 m, phân nhánh nhiều, có phần gốc thân và rễ hoá gỗ. Lá mỏng, có mạng gân lồi rõ ở cả hai mặt giống như lá hoa; lá ở gốc có cuống ngắn hay không cuống, có phiến hình trứng ngược, khoảng 1,5x 0,9 cm, chóp tròn; lá trên thân ít nhiều hình tròn, nhiều khi hơi dẹt ở hai đầu và lõm nông ở hai bên, 1,2-2,6 x 2,1-3,2 cm, phẳng hay hơi khum hình phễu rộng. Cụm hoa hầu hết là xim hai ngả, mang 3-12 hoa. Lá hoa tròn tròn, 5-8 x 11-13 mm, khum hình phễu. Hoa không cuống. Lá đài mẫu 4 hay 5, ở dưới hợp thành hình lọ, cao 4-5 mm, các thuỳ tự do gần hình tam giác, 1,5 x 1,5 mm, chóp tù. Tràng màu trắng hay vàng nhạt, ở dưới hợp thành hình lọ, cao 5-6 mm, đường kính khoảng 3 mm, 5 thuỳ tự do ở trên 2,5 x 1mm, hình thuôn-thìa, mép nguyên,chóp tròn, khi già cuộn tròn ra ngoài. Chỉ nhị đực hình sợi, dài bằng nhau, khoảng 3 mm, đính ở gần họng ống tràng. Bầu hình thuôn hay hìnhtrứng; vòi nhị cái hình sợi, dài đến 4 mm. Quả khô tự mở, từ hình thuôn đến hình trứng, khoảng 3,5x 2 mm. Hạt màu nâu, hình trứng, khoảng 0,3 x 0,25 mm, bề mặt sần sùi. 
Cận cảnh lá và hoa Cỏ xuyên lá bóng Phyllocyclus lucidissimus. Ảnh Phạm Văn Thế.
Mẫu vật nghiên cứu. Tỉnh Quảng Ninh,vịnh Hạ Long,hang Trinh Nữ, hốc giầu mùn trên vách đá ẩm, hơi tối ở vùng cửa hang gần mức nước biển; Áng Dù, vách núi gần đỉnh, khoảng 40 m trên mặt biển; Trănglưỡi liềm, chân núi gầnmức nước biển.
Phân bố địa lý. Nam Trung Quốc (Quý Châu và Quảng Tây) và Việt Nam: Hạ Long - Quảng Ninh; Hữu Lũng - Lạng Sơn; Quảng Bình. 
Sinh thái và mùa hoa quả. Mọc trên đất giàu mùn ởhốc đá vôi, dưới tán trảng cây bụi nguyên sinh và thứ sinh rậm thường xanh mưa mùa nhiệt đới cây lá rộng đất thấp, ở độ cao gần mặt biển. Đây là vùng có chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa đông lạnh, khô và mưa hè. Khi thu mẫu (vào tháng 7 và tháng 11) trên cây đều găp cả hoa già lẫn quả non. Loài rất hiếm. Ở Trung Quốc cây cũng mọc trên núi đá vôi nhưng ở cao hơn, 1000-1600 m, và gặp hoa nở vào tháng 3 và 8.
SUMMARY
The diversity of the flora of Vietnam 15. 
Phyllocyclus Kurz and P. lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Thiv (Gentianaceae), genus and species new to the flora 
J. Genetics and Applications (Vietnam), 1/2004: 36-40
Le Kim Bien, Nguyen Tien Hiep (Institute of Ecology and Biological Resources), Phan Ke Loc (University of Sciences, VNU & Institute of Ecology and Biological Resources) and Pham Van The (College of Forestry, Institute of Ecology and Biological Resources).
Recent collections made in Ha Long Bay, Quang Ninh Province included specimens of an interesting plant in the family Gentianaceae
They were identified at first as C. lucidissima (H.Lév. & Vaniot) Hand.-Mazz., a species not known yet in Vietnam. Most taxonomists treated Canscora Lam. in the broad sense (sensu lato). Based on recent molecular phylogenetic analysis,a narrower definition (sensu stricto) of Canscora Lam. was suggested. Phyllocyclus Kurz once reduced to subgeneric rank in the classification of Canscora Lam., s.l. by C.B.Clarke (1885), was re established by Thiv (2003). Two new combinations (Phyllocyclus lucidissimus (H.Lév. & Vaniot) Thiv and P. petelotii (Merr.) Thiv. were made accordingly. Inthis paper we accepted Thiv's genus and species concepts. Therefore Phyllocyclus Kurz and P. lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Thiv are new occurrences in the flora ofVietnam. 
Phyllocyclus Kurz are annual or perennial, erect, glabrous herbs. Leaves opposite; basal cauline leaves free; cauline leaves perfoliate, orbicular as bracts. Inflorescences axillary, few-flowered, lax cymes. Flowers (exceptcalyx) pentamerous, mostly sessile, without bracteoles. Calyxpenta- or tetra- merous, inflated,urceolateor tubular. Corolla actinomorphic, urn-, funnel- to salver- shaped, white-yellow to cream-coloured;tube longer than lobes. Androecium isomorphic or anisomorphic with filaments ofdifferent lengths; stamens inserted equally in corollatube; filaments broadened at the base. Ovary ovate to obovoid; stigmatic lobes rounded. Fruit a septicidal capsule with numerous seeds. Five species, all of mainland SE Asia distribution (Myanmar- 2 species, Thailand- 1,Laos- 2, southern China- 1 and northern Vietnam- 1). Very 
rare, commonly on limestone areas. 
Phyllocyclus lucidissimus (H. Lév. & Vaniot) Thiv is a perennial herb, 0.1-0.3 m tall, with woody base ofstemand rootstock. Basal cauline leaves spatulate or obovate, apex rounded, c. 1.5 cm x 0.9 cm; cauline leaves 1.2-2.6 cm x 2.1-3.2 cm; leaves and bract venation reticulate, prominent on both surfaces. Inflorescences axillary, 3- to 12- flowered, lax cymes (mostlydichasia); bracts orbicular, funnel shaped, 5-8 mm x 11-13 mm. Flowers sessile. Calyx tetra- or penta- merous, inflated, urceolate; tube4-5 mmlong; lobes triangular, 1.5 mm by 1.5 mm. Corollaurn- to salver- shaped, 5-6 mm by3 mm, white or pale yellow;lobes oblong-spatulate,2.5 mm x 1 mm. Androecium isomorphic, filaments ofequal length, filiform, c. 3 mmlong. Ovaryovate or oblong, surface constricted; style filiform, up to 4 mmlong. Capsule oblong or ovate, 3.5 mm by2 mm. Seeds brownish, ovate, c. 0.3 mm by 0.25 mm; outer testa reticulate, withshallow cells. This species is distributed in southern China (Guizhou and Guangxi) and northern Vietnam (only in sites cited above). This area has monsoon tropical climate with winter of 3 coldand 5 dry months and summer rains. Plants grow on rich soils in humus crevices on limestone rocks, cliffs and slopes near sealevel, and bear old flowers and young fruits in November, while in China they grow at higher elevations, 1000-1600 mand bloom in March, August.
Phiên bản chính thức của bài báo có thể tìm thấy file pdf tại đây/pdf file of origine version: 

0 nhận xét:

Post a Comment

Cảm ơn bạn đã để lại ý kiến, giúp chúng tôi cung cấp thông tin đầy đủ hơn nữa!