13/06/2014

Xây dựng chiến lược quản lý đa dạng sinh học

(Tiếp theo: ) 
(biodivn.blogspot.com) Xây dựng chiến lược là một bước quan trọng trong công việc quản lý đa dạng sinh học. Xây dựng chiến lước nhằm chỉ ra được những mối liên kết giữa đa dạng sinh học, môi trường và sức khoẻ con người, và nguồn tài nguyên thiên nhiên, cở sở cho cuộc sống và cung cấp những cách lựa chọn mới cho phát triển kinh tế xã hội. Một chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học tốt là phải xác định được các hoạt động làm cho các mối liên kết nói trên có hiệu quả nhất. Đó chính là thành quả của chiến lược.
Chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học (hay chiến lược bảo tồn thiên nhiên) không phải là những hoạt động mới thêm vào chiến lược phát triển kinh tế xã hội cho đầy đủ, mà là một hợp phần quan trọng của quy hoạch phát triển quốc gia, nhằm kết hợp chặt chẽ các hoạt động bảo tồn, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên để góp phần tích cực vào việc thực hiện quy hoạch phát triển kinh tế xã hội quốc gia.
Điều 6 của Công ước đa dạng sinh học kêu gọi tất cả các quốc gia “ Tích hợp càng nhiều và càng đúng đắn càng tốt, việc bảo tồn và sử dụng bền vững ĐDSH vào kế hoạch, các chương trình và chính sách của các ngành và liên ngành. Điều rõ ràng là việc thực hiện những điều khoản này của Công ước có thể được xem như là cơ sở bao quát cho việc xây dựng quy hoạch và thực thi các dự án liên quan đến việc bảo tồn và sử dụng bền vững ĐDSH.
Chiến lược quốc gia về ĐDSH, các kế hoạch hành động hay các chương trình – như lời kêu gọi của điều 6 Công ước ĐDSH và trong Bản Nghị sự 21 – là việc xác định các biện pháp đúng đắn để bảo tồn và sử dụng bền vững ĐDSH và chỉ ra được cách thực thi như thế nào. Một số nước ( như Canada, Chile, CHLB Đức, Indonexia, Anh và Việt Nam trong số nhiều nước) đã công bố hay đã bắt đầu phát triển chiến lược quốc gia và kế hoạch hành động về ĐDSH của đất nước mình. Trong phần lớn các trường hợp, chiến lược và kế hoạch hành động nói lên trước tiên mục tiêu, nguyên tắc và các phương pháp tiếp cận và sau đó là các công cụ của quy hoạch và kế hoạch hành động.
Chiến lược quốc gia về ĐDSH là văn bản nói lên những chính sách chung nhằm xác định những điều cần thiết để làm cho công việc bảo tồn ĐDSH thành công tốt đẹp. Nội dung chiến lược nêu lên tình hình và những thông tin từ đó xác định những mục tiêu, đánh giá các khả năng để đạt được mục tiêu, dự tính chi tiêu và lợi ích, đề xuất các bước tiến hành chính và các hoạt động chính có thể thực hiện để nâng cao hiệu quả của công việc bảo tồn ĐDSH. 
Chương trình hành động ĐDSH là khung dùng để xác định cụ thể hơn các bước mà các nhà hoạch định chính sách, các cơ quan thuộc các ngành và các cơ quan khác thực hiện chiến lược ĐDSH. Chương trình hành động là tài liệu có tính chất thực hành, xác định loại bảo tồn gì, sử dụng biện pháp gì để thực hiện, cơ quan nào chịu trách nhiệm thực hiện, bằng biện pháp gì, số cán bộ cần thiết, các phương tiện, tiền vốn là bao nhiêu, thời gian biểu; các cơ quan phi chính phủ hay cá nhân nào có thể tham gia; các tổ chức quốc tế nào cùng cộng tác và họ tham gia như thế nào.
Theo kinh nghiệm của một số nước đã xây dựng chiến lược quốc gia và chương trình hành động ĐDSH, dự án do UNEP tài trợ đề xuất 7 bước cần thiết như sau để xây dựng chiến lược và chương trình hành động bảo tồn ĐDSH (Miller and Lanou 1995):
- Bước chuẩn bị: xây dựng khung tổ chức; chỉ định người, cơ quan chịu trách nhiệm; dự kiến về sự tham gia của cộng đồng; dự kiến sự tham gia của các ngành, liên ngành; dự kiến ngân sách;
- Đánh giá: thu thập và đánh giá các thông tin về tình trạng và xu hướng của ĐDSH và các tài nguyên sinh học của quốc gia, luật pháp, chính sách, các tổ chức, các chương trình, ngân sách và nguồn nhân lực. Sơ bộ dự kiến mục tiêu và đối tượng bảo tồn, những thiếu sót, bất cập, các phương án có khả năng thể bổ sung các thiếu sót, ngân sách cần thiết và các lợi ích thu được khi thực hiện chương trình ĐDSH quốc gia;
- Xây dựng chiến lược: Xác định mục tiêu và các đối tượng ưu tiên; phân tích và chọn lựa các biện pháp để bổ sung các thiếu sót được xác định trong quá trình đánh giá; thảo luận, cân nhắc, tham khảo chuyên gia cho đến khi xác định được các mục tiêu và cơ chế có thể chấp nhận được; xác định các thành phần có liên quan và họ có thể làm được những gì; xây dựng văn bản chiến lược, bao gồm cả những hoạt động và vốn đầu tư cần thiết để có thể đạt được các mục tiêu đặt ra; tại giai đoạn này cần phải lấy ý kiến của các ngành các tổ chức có liên quan và kết thúc bằng việc tổ chức hội thảo cấp quốc gia để trao đổi, lấy ý kiến rộng rãi của các chuyên gia và các thành phần có liên quan chính;
- Xây dựng chương trình hành động: Xác định các cơ quan nào (chính phủ và phi chính phủ) có thể thực hiện hoạt động nào, đã đề ra trong chiến lược, ở đâu, bằng cách nào và với nguồn lực như thế nào (người, cơ quan, phương tiện và ngân sách..). Xác định lịch trình thực hiện các hoạt động;
- Thực hiện chương trình: Bắt đầu thực hiện các hoạt động và các chính sách . Các đối tác chịu trách nhiệm phần nào của chương trình và các đối tác trở thành các người thực hiện dự án thuộc các bộ, ngành chính, các cơ quan phi chính phủ, các cộng đồng, các nhóm kinh doanh, công nghiệp trong quá trình thực hiện chương trình;
- Theo rõi và đánh giá: Xây dựng các chỉ tiêu của thành công, xác đinh cơ quan nào theo rõi phần nào và sẽ sử dụng phương pháp gì. Theo rõi có lẽ phải tìm hiểu, để đánh giá sự thay đổi về tình trạng và xu hướng của ĐDSH (loài, gen, sinh cảnh và cảnh quan), việc thực hiện chính sách và luật, thực hiện các hoạt động chính của chính sách và phát triển nguồn lực cần thiết (nhân dân, cơ quan, phương tiện và cơ chế cung cấp ngân sách) đã đạt được những kết quả gì;
- Báo cáo: Xác định loại báo cáo nào phải làm, ai chịu trách nhiệm làm báo cáo, hình thức báo cáo, nội dung và thời gian hoàn thành báo cáo. Các loại báo cáo có thể bao gồm:
+ Báo cáo hàng năm về tình hình thực hiện cho cơ quan chính quyền cao nhất, quốc hội và nhân dân;
+ Tình hình nghiên cứu quốc gia;
+ Chiến lược quốc gia;
+ Chương trình hành động;
+ Báo cáo tình hình 5 năm về ĐDSH và tài nguyên sinh học; và
+ Báo cáo thường kỳ cho Ban Thư ký Công ước ĐDSH, Hội đồng LHQ về phát triển bền vững và các tổ chức quốc tế khác có liên quan.
Chương trình trên có thể thực hiện theo chu kỳ và luân phiên theo 7 bước nói trên, có nghĩa là khi hoàn thành cả 7 bước lại làm lại từ đầu vì sau khi thực hiện, các điều kiện đã thay đổi và phải xây dựng lại chiến lược cho phù hợp. Chương trình cũng có thể thực hiện bằng cách nhắc đi nhắc lại, có nghĩa là xây dựng các kế hoạch cụ thể, thực hiện, đánh giá, rút kinh nghiệm, và khi có thêm thông tin và hiểu biết mới, có thêm điều kiện về cơ sở vật chất.., thì bổ sung hay xây dựng lại kế hoạch mà không chờ thực hiện hết cả 7 bước.
Một điều có ý nghĩa hơn cả thành phẩm của việc xây dựng chiến lược - văn bản về chiến lược - là chính bản thân quá trình làm việc để xây dựng chiến lược. Các thành phần tham gia tích cực vào việc xây dựng chiến lược ĐDSH thường tìm thấy giá trị quan trọng của chính việc xây dựng chiến lược và chương trình hành động, công việc làm để đạt sản phẩm là văn bản về chiến lược. Bước đầu tiên là tập hợp được các thành phần có liên quan cùng làm việc với nhau, cùng thu thập, đánh giá các thông tin và hiểu biết, xác định các mục tiêu và những lợi ích chung, phát triển và đề xuất các phương pháp và công cụ và sử dụng chúng để hoàn thành mục tiêu. Mặt khác là cùng chia sẽ trách nhiệm để thực thi kế hoạch đã đề ra và đánh giá kết quả, có sự tham gia rộng rãi của nhiều cơ quan, nhóm và cá nhân, tạo thêm những cơ hội để quản lý ĐDSH và phân chia trách nhiệm để bảo đảm cho việc thực thi chiến lược thành công.
Cũng có tầm quan trọng như chiến lược ĐDSH, đó là chương trình hành động và các dự án có liên quan vì rằng các hoạt động này có tác động hết sức lớn đối với việc thực thi chiến lược, sự phát triển bền vững của quốc gia và hạnh phúc lâu dài của người dân. Một số công trình quan trọng rất bổ ích cho công tác xây dựng chiến lược, xây dựng kế hoạch hành động đó là các công trình: Đánh giá tác động môi trường (World bank, 1991), Sách hướng dân nghiên cứu quốc gia (UNEP, 1993) và Kinh tế ĐDSH (McNeely, 1988; Pearce, 1993). (biodivn.blogspot.com) 
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 
Xem thêm: