14/06/2014

Cách tiếp cận tích hợp để xác định ưu tiên bảo tồn

(biodivn.blogspot.com) Từ thời Aristốt, đã có xu hướng là chia các hiện tượng phức tạp thành từng phần riêng lẻ để nghiên cứu, như là các phần đó không có mối liên hệ với nhau. ĐDSH gồm có gen, loài, chủng quần, quần xã và HST và mỗi thành phần nói trên cũng được nghiên cứu theo từng ngành chuyên môn riêng. Theo cách này thì thế giới thiên nhiên thường được xem như là tách biệt khỏi thế giới loài người – một số cho như thế là cách làm tốt, một số khác lại cho là không thực tế. Các ưu tiên bảo tồn cũng đã phần nào phản ánh quan điểm trên: các loài nguy cấp được bảo tồn tại các khu vực chưa có sự đụng chạm của con người, hay được hạn chế đến mức tối thiểu tác động của con người. 
Tuy nhiên, trong một số thập kỷ qua, quan điểm về thiên nhiên cũng có phần thay đổi. Nhiều nhà sinh thái học tin rằng ĐDSH cần phải được hiểu theo thứ bậc ở tất cả các mức độ và với mối tương tác giữa các bậc đó. Đồng thời, những tiến bộ về sinh thái học, cổ sinh vật học, và bảo tồn sinh học cũng đã nêu lên vấn đề thực chất của HST “tư nhiên”. Một số người đã đề xuất vấn đề là mục tiêu của quản lý sinh thái có lẽ là tạo khả năng tối đa cho con người có thể thích nghi được với sự thay đổi của các điều kiện sinh thái (Reid, 1994), một số người khác lại có quan điểm là nên gìn giữ tính nguyên vẹn của thiên nhiên. 
Quan điểm có ý nghĩa thực tiễn nhất về sinh học, và cũng phù hợp với thực tế là hầu như ở đâu trên quả đất này cũng đã có đấu chân của con người và con người thực sự đã là một hợp phần rất quan trọng của HST và vì thế mà cần lưu ý đến tác động của con người khi lựa chọn ưu tiên về bảo tồn sinh học. Theo quan điểm này thì những điều kiện phi sinh vật cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định ưu tiên về bảo tồn, và cũng vì thế mà cần thiết phải sử dụng các thông tin liên quan đến việc sử dụng các tài nguyên sinh học, các HST của con người, của từng cộng đồng để phân tích khi lựa chọn ưu tiên. 
Để có thể đáp ứng được tính chất linh động của các HST, cách tiếp cận tích hợp để chọn lựa ưu tiên lưu ý đến việc xem xét toàn cảnh quan của một vùng: các khu vực được bảo vệ và cả các khu vực không được bảo vệ, những khu vực tự nhiên hoặc đã bị biến đổi nhiều hay ít. Cách tiếp cận này nhằm tăng khả năng của ĐDSH đáp ứng được nhiều hơn cho hạnh phúc của con người, mặt khác nhằm bảo vệ được một số vùng khỏi sự tàn phá của con người. Phương pháp này thường sử dụng nhiều tiêu chí sinh học và phi sinh học để phân tích. Mục tiêu của cách tiếp cận này là không những bảo tồn ĐDSH cho bản thân ĐDSH, mà còn tôi ưu hoá khả năng sống để có thể thích nghi được với những thay đổi của môi trường sống (thay đổi khí hậu, mức nước biển dâng cao, thay đổi thành phần các loài...). Thông thường, đây là vấn đề xã hội hơn là vấn đề sinh học (mong muốn có một môi trường phù hợp với yêu cầu của con người), là tổng hợp các nguồn lực bằng cách tiếp cận tích hợp để xác định được các ưu tiên về bảo tồn. Nói một cách thực tiễn, điều này có nghĩa là xác định các ưu tiên trong một cảnh quan mà con người ngự trị vì rằng hiện nay trên 2/3 mặt đất luôn có hoạt động của con người, và một điều cần nói nữa là cũng cần phải bảo tồn ĐDSH ở cả những môi trương thành thị (McNeely, 1990). 
Hiện có rất ít phương pháp để xác định các ưu tiên ngoài các vùng tự nhiên hoang dã. Và nếu có những phương pháp đó thì cũng chưa được chuẩn vì rằng các tiêu chí được sử dụng để đánh giá các giá trị xã hội của ĐDSH còn hết sức sơ sài. 
Có lẽ điều hạn chế lớn nhất của tiếp cận tích hợp là nó giảm bớt sự chú ý đến giá trị của ĐDSH so với các giá trị về xã hội, kinh tế, chính trị. Việc đưa các thành phần không phải sinh học cùng với các thành phần sinh học để phân tích khi chọn ưu tiên có thể gây khó khăn vì như thế sẽ khó đánh giá là cái nào là quan trọng, chính là do giá trị của thành phần sinh học hay là vì do các thành phần khác. Và ngay cả khi đã xác định được mục tiêu là bảo tồn ĐDSH, cũng có thể chưa xác định được rõ ràng các tiêu chí nào cần phải theo: xã hội, kinh tế hay văn hoá là quan trọng nhất đối với công tác bảo tồn. 
Điều thuận lợi nhất của cách tiếp cận tích hợp là nó có thể tạo được mối liên kết giữa ĐDSH với các tài nguyên thiên nhiên khác và giá trị nhân văn gắn liền với các tài nguyên đó. Điều đó có nghĩa là nó giúp cho việc xác định ưu tiên cần phải chú ý đến các yếu tố khác, các yếu tố không phải sinh học, như vậy có thể lôi kéo được sự chú ý và hỗ trợ của những người làm công tác chính trị cho công tác bảo tồn. Khi xây dựng khu bảo tồn, mà khu ấy rất quan trọng vì đó là vùng đầu nguồn hay quan trong về du lịch sinh thái (tất nhiên thêm vào giá trị ĐDSH) thì khu bảo tồn ầy sẽ có giá trị hơn, được quan tâm hơn là khu vực ấy được chọn chỉ vì có giá trị về ĐDSH. Như vậy cách tiếp cận tích hợp có thể lôi kéo được nhiều hơn sự lưu ý của các cấp lãnh đạo chính quyền, những người quyết định chính sách, nhất là những người thường chỉ quan tâm đến vấn đề kinh tế, xã hội hay chính trị.(biodivn.blogspot.com) 
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 

Xem thêm: