07/06/2014

Các loài ngoại lai gây suy thoái Đa dạng Sinh học

Rùa tai đỏ là một trong 206 động vật ngoại lai xâm hại môi trường, gây mất cân bằng sinh thái bản địa nghiêm trọng (Ảnh http://wikipedia.org/)
(Tiếp theo: ) 
(biodivn.blogspot.com) Phân bố địa lý của nhiều loài được giới hạn bởi các hàng rào do chính các yếu tố môi trường và khí hậu. Các loài động vật có vú sống ở bắc Hoa Kỳ không thể nào vượt qua biển Thái Bình Dương để đến được Haoai, và các loài cá nước ngọt trong các hồ của châu Phi không có cách nào vượt cạn để đến những hồ khác. Các đại dương, sa mạc, đỉnh núi, và những dòng sông đều là những hàng rào ngăn cản sự di chuyển phát tán của các loài. Do sự cách ly địa lý, quá trình tiến hóa được phân ly theo nhiều hướng khác nhau tại các vùng của trái đất; ví dụ như các loài sinh vật ở châu Úc - Tân Ghinê khác hẳn với chính các loài ở Đông Nam Á. Các hòn đảo, những nơi cư trú biệt lập cách ly hoàn toàn có xu hướng phát triển các loài đặc hữu. 
Con người đã làm thay đổi cơ bản đặc tính này bằng việc di chuyển phát tán các loài trên phạm vi toàn cầu. Vào thời gian trước cách mạng công nghiệp, con người đã đem cây trồng và vật nuôi từ chỗ này sang chỗ khác khi xây dựng những nơi định cư mới và chinh phục thuộc địa mới. Các động vật như dê, lợn được các thủy thủ châu Âu mang đến những hòn đảo vốn không phải là nơi cư trú của chúng để nuôi làm thực phẩm. Ngày nay đã có một lượng lớn các loài, do vô tình hay cố ý, được đem đến những khu vực không phải là nơi cư trú gốc gác của chúng (Grove and Burdon, 1986; Drake, 1989; Hedgpeth, 1993). 
Những loài sinh vật đó được gọi là sinh vật lạ xâm lấn. Hiện tượng xâm lấn của sinh vật lạ có thể diễn ra một cách chủ động hoặc bị động, tự nhiên hoặc nhân tạo, do mưa, gió, bão, do dòng nước sông suối, biển, phát tán nhờ chim, thú, côn trùng, hoặc do hoạt động trao đổi văn hóa, buôn bán hàng hóa, vật nuôi cây trồng, hoặc do hoạt động giao thông vận tải.
Các loài sinh vật lạ xâm lấn là mối đe doạ nghiêm trọng đối với các loài sinh vật bản địa, cạnh tranh lấn chiếm nơi cư trú, thức ăn và lây lan dịch bệnh cho các loài sinh vật bản địa, phá hoại mùa màng, gây ô nhiễm sinh học (Phạm Bình Quyền, 2004). Ở Việt Nam một số loài sinh vật lạ xâm lấn gây tác hại trầm trọng như ốc bươu vàng, ốc sên, cây trinh nữ đầm lầy (cây Mai dương), bèo Nhật Bản. Những loài đó đã được du nhập do các nguyên nhân sau đây:
Chế độ thuộc địa của các nước châu Âu. Những người châu Âu đến một vùng thuộc địa mới mang theo và thả ra hàng trăm các giống chim thú của châu Âu, châu úc, Nam Hoa Kỳ để làm cho phong cảnh ở đây trở nên thân quen với họ cũng như để tạo ra thú vui săn bắn.
Nghề trồng cây cảnh và làm nông nghiệp. Rất nhiều loài cây được mang đến và trồng tại những vùng đất mới như cây cảnh, cây nông nghiệp hoặc cây cỏ chăn nuôi gia súc. Rất nhiều loài trong số đó thoát vào tự nhiên và thâm nhập vào các quần thể bản địa.
Vận chuyển không chủ đích. Có nhiều loài được con người vận chuyển một cách không chủ ý; ví dụ thường xảy ra nhất là các hạt cỏ lẫn với các hạt ngũ cốc được đem bán và được gieo trên những vùng đất mới. Chuột, các loài côn trùng "cư trú" bất hợp pháp trên máy bay, tàu thủy, các véctơ truyền bệnh, các động vật ký sinh được vận chuyển cùng với các vật chủ của chúng. Các tàu thuyền thường mang theo các loài ngoại lai trong các khoang hầm. Các túi đất để dằn tàu lấy thăng bằng được chôn tại các khu vực cảng thường mang theo các hạt cỏ và các ấu trùng sinh vật đất. Các túi nước để dằn tàu sau đó đem đổ ra cảng thường có rêu, tảo, động vật không xương sống và cá nhỏ. 
Phần lớn các loài du nhập không sống được tại những nơi mới đến do môi trường không phải lúc nào cũng phù hợp. Mặc dù vậy vẫn có một tỷ lệ nhất định các loài nhập cư thiết lập được sự sống trên vùng đất mới, và rất nhiều loài trong số đó còn vượt trội, xâm lấn các loài bản địa. Các loài du nhập này thậm chí còn cạnh tranh với các loài bản địa để có được nguồn thức ăn và nơi ở ít ỏi. Các loài động vật du nhập còn ăn thịt các loài thú bản địa cho đến khi chúng tuyệt chủng, hoặc chúng làm thay đổi nơi cư trú đến mức nhiều loài bản địa không thể nào tồn tại được nữa. 
Rất nhiều vùng trên thế giới bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các loài du nhập. Có khoảng 4600 loài thực vật du nhập ở quần đảo Haoai, số lượng này nhiều gấp 3 lần tổng số loài bản địa (St. John, 1973). Nhiều khu ĐNN của Bắc Hoa Kỳ hoàn toàn bị xâm chiếm vĩnh viễn bởi các loài du nhập: loài cỏ hoa đỏ (loosestrife) của châu Âu chiếm những vùng đầm lầy tại đông Bắc Hoa Kỳ, còn loài cây kim ngân Nhật Bản mọc lại dày đặc tại các vùng đất của đông nam Hoa Kỳ. Quá nửa số loài cá nước ngọt tại Massachusett được mang đến từ rất nhiều nơi, các loài này chiếm phần lớn cơ cấu của sinh khối về cá (Hartell, 1992). Các loài côn trùng được du nhập cư có chủ đích như ong mật, ong nghệ, và vô tình như kiến lửa, có thể hình thành một quần thể lớn. Tác hại của những côn trùng du nhập này là chúng có thể phá hoại và tiêu diệt nhiều loài côn trùng bản địa (Porter và Savignado 1990). Tại một số địa điểm ở Nam Hoa Kỳ, mức đa dạng của các loài côn trùng giảm đến 40% mà nguyên nhân là do loài kiến lửa du nhập tiêu diệt.
Khả năng xâm lấn của các loài du nhập
Tại sao các loài du nhập lại dễ dàng xâm nhập và chiếm lĩnh các nơi cư trú mới và thay thế các loài bản địa đến vậy? Một trong những lý do quan trọng là ở nơi cư trú mới chưa có các loài thiên địch của chúng như các động vật ăn thịt, các loài côn trùng và các loài động vật ký sinh, vật gây bệnh. Ví dụ như khi thỏ được mang đến châu Úc chúng phát triển đến mức không kiểm soát được, ăn sạch các loài cỏ bản địa bởi vì không có một cơ chế tự nhiên nào hữu hiệu để kiểm soát và khống chế sự phát triển của chúng. Để kiểm soát số lượng thỏ ở đây người ta lại phải nhập một số tác nhân gây bệnh dịch đã từng khống chế số lượng thỏ tại quê hương ở mức đảm bảo các quan hệ cân bằng sinh học.
Có thể coi các loài du nhập cư là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với các loài sinh vật bản địa của hệ thống VQG. Tác hại gây ra bởi nơi cư trú bị tàn phá, bị chia cắt hay bị ô nhiễm còn có cơ hội phục hồi, nhưng một khi loài du nhập đã định cư tốt tại một nơi nào đấy thì việc tách chúng ra khỏi quần xã là điều không thể làm được (Coblentz, 1990) ví dụ ốc sên và ốc bươu vàng du nhập vào Việt Nam và đang gây hại cho cây trồng, cây Mai dương xâm lấn VQG Tràm Chim; Cát Tiên, lấn chiếm bãi kiếm ăn của sếu đầu đỏ. Các loài du nhập có thể phát triển đến một số lượng cực lớn và phát tán trên một diện tích rộng, xâm nhập sâu vào quần xã khiến cho việc loại bỏ chúng trở nên cực kỳ khó khăn và tốn kém. 
Một nguyên nhân khác khiến các loài nhập cư phát triển mạnh là bản thân vùng sống của chúng được mở rộng trong lục địa do chúng thích nghi tốt với môi trường bị thay đổi (Soule, 1990). Tại phía Bắc châu Hoa Kỳ, việc chia cắt các cánh rừng, phát triển các vùng ngoại ô và sự tiếp cận dễ dàng với rác thải đã cho phép các loài như sói nhỏ, cáo đỏ, chim cắt, chim mòng phát triển với số lượng lớn. Các loài ăn thịt này đã phát triển và lấn át các loài bản địa có tính cạnh tranh kém hơn và không chống trả được kẻ thù. 
Một dạng khác nữa của các loài nhập cư là các loài có quan hệ gần gũi với các loài bản địa. Khi các loài nhập cư này được lai ghép với các loài bản địa, thì các genotyp độc nhất của loài bản địa có thể bị loại trừ khỏi các quần thể địa phương, sự khác biệt về hình thái trong các con lai có thể trở nên không rõ ràng. Ví dụ như khi các loài cá hồi bản địa phải đương đầu với các loài cá thương mại. Tại miền Tây Bắc châu Hoa Kỳ, khi khu vực sống của loài cá hồi Apache (Oncorhynchus apache) bị thu hẹp lại do nơi cư trú bị phá hủy và các loài cá cạnh tranh khác được du nhập vào. Loài này đã lai với loài cá hồi cầu vồng (O. mykiss), là loài cá mới du nhập nuôi phục vụ cho mục đích câu cá thể thao (Dowling and Childs, 1992).
Hình 3.13. Sự suy thoái trầm trọng của các khu rừng thuộc Đông Nam Á do khai thác gỗ và lấy đất canh tác không những chỉ làm suy giảm số lượng các loài thú mà còn làm tăng số lượng các loài xâm nhập. (Theo Harrison, 1968)(biodivn.blogspot.com).
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 

Xem thêm:

2 nhận xét:

  1. Cho em hỏi tài liệu tham khảo trên là sách hay trên web vậy?

    Reply
    Replies
    1. Tham khảo từ sách đó bạn, không phải trên mạng!

Cảm ơn bạn đã để lại ý kiến, giúp chúng tôi cung cấp thông tin đầy đủ hơn nữa!