13/06/2014

Quản lý tài nguyên theo vùng sinh học và hệ sinh thái

(Tiếp theo: ) 
(biodivn.blogspot.com) Để cho công việc bảo tồn, hiểu biết và sử dụng bền vững đa dạng sinh học và các tài nguyên sinh học đạt kết quả, đòi hỏi phải xác định được các mục tiêu, và các hành động được thực thi tại các vùng địa lý và trong khoảng thời gian quy định, phải nhất quán với quá trình sinh học, xã hội và kinh tế, có như thể mới có thể thực hiện được các mục tiêu đề ra.
Cách quản lý các tài nguyên sinh học như thế thường được coi là quản lý tài nguyên theo vùng sinh học, quản lý theo Hệ sinh thái (HST) hay quản lý theo cảnh quan. Chỉ bằng cách quản lý như thế mới có thể tạo ra được tính mềm dẻo và những cơ hội cần thiết, đáp ứng được khát vọng của con người mà vẫn bảo đảm được việc bảo tồn đa dạng gen, loài và sinh cảnh. Ví dụ, việc bảo tồn các loài di cư, đòi hỏi các mục tiêu đựơc xác định phải bao gồm nhiều nước, vượt qua các biên giới quốc gia. Cũng tương tự như vậy, các dự án bảo tồn và phát triển tại các khu bảo tồn cần phải xác định mục tiêu là cần phải chú ý đến các vấn đề như khả năng thị trường, vấn đề di cư của dân đến vùng đối tượng và các nguồn tài nguyên mà cộng đồng vùng xung quanh đó yêu cầu trong cuộc sống của họ. Thường thường vùng dự án được thực thi có quy mô nhỏ so với yêu cầu về sinh cảnh của một số loài. Nói một cách chung hơn, các đối tượng cần bảo tồn và các tài nguyên được quản lý thường được xác định với quy mô rất nhỏ không đủ để có thể tạo ra được giá trị kinh tế và cả giá trị sinh học. 
Các mục tiêu của bảo tồn ĐDSH có thể được nâng cao hơn, ra ngoài phạm vi các khu bảo tồn - được xem như các vùng trung tâm - đến quy mô vùng sinh học hay vùng cảnh quan. Để làm được việc này cần kêu gọi sự cộng tác của các chủ đất, các cơ quan chính quyền địa phương, các cộng đồng.. đang sinh sống và hoạt động trong vùng. Bằng cách cộng tác với họ, các nhà quản lý ĐDSH có thể đạt được kết quả cao hơn so với mục tiêu đề ra.
Cách quản lý theo vùng sinh học hay quản lý theo HST đã được chứng nghiệm tại nhiều vùng khác nhau trên thế giới và đạt được những kết quả kết sức khả quan. Trong phần lớn các trường hợp, cách tiếp cận đó được xây dựng trên cơ sở các khu bảo tồn, các vùng có giá trị ĐDSH cao và đã thành lập được cở chế quản lý nhằm động viên được sự cộng tác chặt chẽ của nhân dân địa phương, các cơ quan chính quyền, cơ quan phi chính phủ, các tư nhân. Lý tưởng nhất, một chương trình quản lý theo vùng gồm các hợp phần sau:
- Hợp phần sinh thái gồm các khu bảo tồn với giá trị ĐDSH ở đó, và các vùng được xem như là các hành lang, vùng đệm và các vùng có sinh cảnh bán tự nhiên có liên quan;
- Hợp phần kinh tế nhằm hỗ trợ sự quản lý bền vững và sử dụng một cách hợp lý các tài nguyên thiên nhiên trong cả hệ phức tạp gồm các trang trại, vùng nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, thuỷ sản, công nghiệp, làng xóm, thị trấn.. quanh các khu bảo tồn; và
- Hợp phần xã hội/văn hoá nhằm tạo điều kiện cho nhân dân địa phương, các cơ quan, các cộng đồng tham gia vào việc xây dựng và quyết định quy hoạch, tạo điều kiện cho họ đáp ứng được những yêu cầu cấp bách rất khác nhau về xã hội và văn hoá.
Điều quan trọng nhất cần lưu ý về chương trình này là xây dựng được một cơ chế nhằm tạo điều kiện cho mọi thành phần khác nhau của xã hội quan tâm đến chương trình, tích cực tham gia thảo luận cùng thực hiện kế hoạch mà họ đã xây dựng nên. Công việc này cũng cần có sự tham gia của một số cơ quan chuyên môn, các trường đại học, các chuyên gia với các thông tin, hiểu biết và kinh nghiệm của họ. Cần khuyên khích các nhà lãnh đạo, các nhà kinh doanh và nhân dân địa phương tham gia để tạo ra được sự đồng thuận về một quan điểm chung cho địa phương. Từ quan điểm đó có thể xác định được các hoạt động và cách đầu tư phù hợp, và xác định được cơ quan chịu trách nhiệm thực thi, đánh giá và theo rõi kết quả. 
Một trong những vấn đề chủ chốt của thành công là xây dựng được một cơ cấu tổ chức phù hợp để quản lý, tạo được sự cân bằng giữa quản lý tài nguyên ở mức quốc gia và mức địa phương (Miller, 1995) . Để tạo được sự cân bằng về trách nhiệm và quyền hạn của các cấp chính quyền, từ trung ương đến địa phương, cũng cần phải có các bước như xác định, hay xác định lại quyền sở hữu và giá trị của tài nguyên, hay xem xét là có nên tập trung, hay phân chia quyền hạn và trách nhiệm về một số lãnh vực quản lý nào đó. Tập trung quyền về quản lý đòi hỏi phải có quy định rõ ràng về việc thực thi luật pháp và kiểm tra; còn phân quyền thì cần thiết phải có sự tham gia quản lý của cộng đồng. Sự tập trung quyền lực có thể là rất quan trọng trong việc bảo vệ các lợi ích của quốc gia hay là bảo vệ một loại tài nguyên nào đó đang bị suy thoái nhanh chóng. Sự phân quyền quản lý và sử dụng phương thức đồng quản lý, nói cách khác là tạo mọi điều kiện để các cộng đồng địa phương, các công ty tư nhân và các tổ chức phi chính phủ cùng với chính quyền định đoạt và thực thi các chính sách để bảo tồn và sử dụng bền vững các tài nguyên sinh học có liên quan trong vùng.
Nhiều dự án bảo tồn theo vùng đã được thực hiện thành công. Có thể lấy VQG North York Moors, Liên hiệp Anh làm ví dụ. Tại đây các chủ nông trại sinh sống trong và quanh VQG đã có cơ hội cùng tham gia với cơ quan VQG trong việc hồi phục lại sinh cảnh cây bụi quanh vườn, nằm sát với trang trại của họ. Họ đã được ký hợp đồng và được trả công để làm các công việc đó. 
Quản lý theo vùng sinh học tạo được nhiều cơ hội để bảo tồn ĐDSH, tuy nhiên còn nhiều trở ngại cần phải vượt qua:
- Thiếu sự uỷ quyền cho các cơ quan chủ trì được có quyền lãnh đạo cần thiết để tổ chức chương trình;
- Thiếu khả năng để quản lý một số lớn công việc liên quan đến một vùng đất rộng lớn;
- Thiếu sự khích lệ để các thành viên có liên quan tham gia tích cực vào việc xây dựng và thực hiện chương trình;
- Các chương trình thường thiếu khả năng để đáp ứng những vấn đề liên quan đến tập quán, văn hoá, cơ chế và những nhu cầu của nhân dân địa phương; 
- Thiếu một ý định chính trị để tạo điều kiện cho chính quyền tập hợp được các cơ quan có liên quan để cùng cộng tác; và
- Thiếu cơ chế tài chính lâu dài để đền bù cho nhân dân địa phương bị thiệt thòi khi cùng cộng tác thực hiện chương trình. (biodivn.blogspot.com) 
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 
Xem thêm: