15/06/2014

Phương pháp giáo dục bảo tồn đa dạng sinh học

(biodivn.blogspot.com) Phương pháp giáo dục là một thành tố hết sức quan trọng của quá trình giáo dục. Khi đã xác định được mục đích, nội dung giáo dục thì phương pháp giáo dục sẽ đóng vai trò quyết định chất lượng trong quá trình giáo dục. Dạy học là một hình thức giáo dục quan trọng của giáo dục và các phương pháp giáo dục bao hàm các phương pháp dạy học và các phương pháp giáo dục theo nghĩa hẹp. 
Các phương pháp dạy học 
Hiện nay trong các trường phổ thông ở Việt Nam chưa có môn học riêng về ĐDSH mà nội dung về bảo tồn ĐDSH được tích hợp trong các môn học. Ngoài ra các nội dung về bảo tồn ĐDSH cũng được giảng dạy trong các khóa đào tạo, các lớp tập huấn... cho cộng đồng dân cư nói chung. Vì vậy thực hiện tốt nhiệm vụ giảng dạy nội dung về bảo tồn ĐDSH cần phải có hệ thống phương pháp giảng dạy cho phù hợp. Có nhiều cách để phân loại các phương pháp dạy học và người ta chia các phương pháp dạy học thành 4 nhóm chính. 
Nhóm sử dụng thông tin - ngôn ngữ 
Nhóm các phương pháp dạy học hay giáo dục sử dụng ngôn ngữ là nhóm phương pháp sử dụng lời nói và chữ viết để truyền đạt, tiếp nhận, chế biến và lưu trữ thông tin. Nhóm này bao gồm các phương pháp cụ thể sau: 
Phương pháp diễn giảng 
Diễn giảng là phương pháp trong đó người giảng sử dụng các thuyết trình để trình bày trọn vẹn một vấn đề về môi trường, về ĐDSH và người nghe theo dõi để thông hiểu và ghi nhớ. Một bài diễn giảng cần phải có nội dung hấp dẫn, tài liệu mới nhất, hiện đại nhất; nội dung phức tạp dần, tránh phức tạp hoá từ đầu gây nặng nề bài giảng. 
Đây là phương pháp dễ thực hiện, có thể trình bày một vấn đề theo hệ thống, không cần nhiều thiết bị hỗ trợ, cùng một lúc có thể tác động đến nhiều người. Nếu thuyết trình trong thời gian dài và lạm dụng phương pháp này dễ gây mệt mỏi cho người học và ít phát huy tính tích cực của người học. 
Khắc phục các nhược điểm của phương pháp này diễn giải cần được nâng lên thành thuyết trình nêu vấn đề. Một cách khắc phục khác nhược điểm của phương pháp này là phối hợp với các hình ảnh minh họa kết hợp với vấn đáp và thảo luận. 
Phương pháp đối thoại, tranh luận và thảo luận 
Đối thoại được thực hiện bằng hệ thống các câu hỏi và câu trả lời. Câu hỏi có thể là để nhớ lại, có thể là gợi ý và có thể để hệ thống hoá hoặc để kiểm tra. Hệ thống các câu hỏi cần được sắp xếp từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp để dẫn dắt người học đến mục tiêu nắm vững kiến thức. Ví dụ khi giảng dạy về khái niệm ĐDSH có thể xây dựng một hệ thống câu hỏi xung quanh khái niệm này như sau: ĐDSH là gì? Có mấy cấp độ ĐDSH? Hãy nếu các ví dụ về đa dạng loài, đa dạng HST, và đa dạng di truyền? Vì sao những loài quí hiếm thường rất nhạy cảm với tác động của môi trường và dễ bị tuỵệt chủng? 
Trong hệ thống các câu hỏi này thì câu hỏi về khái niệm và các cấp độ ĐDSH người học có thể dễ dàng tìm thấy trong các tài liệu. Câu hỏi tìm ví dụ minh họa thì người học có thể dễ dàng tìm ví dụ về đa dạng HST và đa dạng loài còn ví dụ về đa dạng di truyền cần phải suy nghĩ tìm các giống trong một loài. Câu hỏi cuối cùng đòi hỏi người học phải tư duy sâu hơn và cần sử dụng những kiến thức đã biết để giải thích. 
Tranh luận được thực hiện bằng cách nêu vấn đề và dùng trí tuệ tập thể để chứng minh, phản bác và tìm ra lý lẽ có thể chấp nhận, tìm ra nội dung chính xác. 
Thảo luận được thực hiện bằng cách người giảng và người nghe cùng nhau xem xét, phân tích một vấn đề, để tìm ra tiếng nói chung. 
Các phương pháp này cũng dễ thực hiện, không cần sử dụng nhiều các thiết bị hỗ trợ, phát huy sự hứng thú và tính cực của người tham gia. Tuy nhiên người tham gia phải có một vốn kiến thức nhất định về vấn đề tranh luận, cần có những kỹ năng lập luận logic, rõ ràng. Đối với phương pháp này người điều khiển phải luôn hướng dẫn người tham gia tập trung về nội dung thảo luận cần. 
Phương pháp dùng sách và tài liệu có liên quan 
Đây là hình thức truyền thông tin một chiều đến người nhận thông qua việc phát tài liệu, sách, tờ rơi nhằm tác động đến quan điểm của họ và kêu gọi họ chấp nhận thực hiện một hành vi nào. Sách giáo khoa, các giáo trình được sử dụng trong phương pháp này. Ngoài ra để mở rộng tầm hiểu biết và nâng cao tính tự học, người học cần thiết phải có những tài liệu tham khảo. Sử dụng phương pháp này sẽ nâng cao kỹ năng đọc, ghi nhận, phân tích và xử lý thông tin. Phương pháp này thường được áp dụng với nhiều đối tượng khác nhau, có thể thực hiện trên phạm vi rộng, thời gian tác động khá lâu. Tuy nhiên sử dụng phương pháp này đòi hỏi phải có một kinh phí nhất định để in ấn các tài liệu. 
Nhóm sử dụng phương tiện trực quan 
Phương pháp minh hoạ: 
Đây là phương pháp sử dụng phương tiện trực quan như vật thật, mô hình, sơ đồ, biểu đồ trong tranh ảnh, băng hình, băng âm để minh hoạ về một hành động, một nội dung cần giáo dục. Phương tiện trực quan càng phong phú, tinh xảo và hiện đại càng góp phần làm tăng tính hấp dẫn người học và hiệu quả giáo dục. Phương pháp này được sử dụng rộng rãi trong cả 2 con đường giáo dục chính quy và không chính quy. 
Sử dụng phương pháp này giúp người được giáo dục dễ dàng tiếp cận với nội dung giáo dục vì các nội dung này tác động đến người tiếp nhận thông tin qua nhiều kênh thông tin khác nhau như thính giác, thị giác, xúc giác... Đây là phương pháp khá hấp dẫn tuy nhiên đòi hỏi người sử dụng phương pháp phải có kỹ năng biểu diễn và sử dụng các công cụ trực quan, đặc biệt là các phương tiện hiện đại hoặc cần phải có người hỗ trợ. Nếu lạm dụng phương pháp này thì có thể dẫn đến làm hạn chế khả năng tư duy trừu tượng, đặc biệt là đối với đối tượng học sinh nhỏ tuổi. 
Phương pháp biểu diễn thí nghiệm 
Đây là phương pháp mà giáo viên biểu diễn thí nghiệm trên lớp hoặc ở Khu bảo tàng để người học theo dõi diễn biến các hiện tượng khoa học. Ví dụ như các thí nghiệm nuôi dưỡng động vật quý hiến. Phương pháp này không chỉ giúp người học nắm được nội dung học tập mà còn hình thành cho họ ý thức tìm tòi các phương pháp nhận thức, lòng yêu khoa học và thế giới quan khoa học 
Phương pháp quan sát 
Là phương pháp giáo viên tổ chức cho người học độc lập quan sát trong thiên nhiên, ví dụ một quần thể ong, kiến, một sân chim, một đàn cá... Phương pháp này có thể tiến hành ngay trên lớp học hay ngoài thực địa dưới hình thức bài học ngoại khóa. Mục đích của phương pháp này giúp người học mở rộng, đào sâu kiến thức thu thập tài liệu để khẳng định lý thuyết đã học và tìm tài liệu để chuận bị học vấn đề mới. Yêu cầu phương pháp này người dạy phải đề ra mục đích quan sát, xác định đối tượng cần quan sát và hướng dẫn người học cách ghi nhận và xử lý thông tin. Ví dụ người học có thể quan sát từ các bức tranh hay đoạn phim về các giống gà, các giống lúa trong nông nghiệp... để khẳng định khái niệm về đa dạng di truyền; quan sát sự phân công xã hội trong một tổ ong, dựa vào tiếng hót mà phân biệt các loài chim... 
Nhóm các phương pháp thực hành 
Đây là nhóm phương pháp tổ chức cho người học hoạt động để tìm tòi kiến thức mới hay vận dụng những điều đã học vào thực tiễn vừ để củng cố tri thức vừa tạo nên một hệ thống các kỹ năng, kỹ xảo thực hành. Nhóm này bao gồm các phương pháp sau: 
Phương pháp luyện tập 
Phương pháp này là tổ chức cho học sinh vận dụng kiến thức đã học để làm bài tập. Để thực hiện tốt phương pháp này, người dạy cần chuẩn bị hệ thống bài tập với nội dung và các loại hình đa dạng và phải có phương hướng giải quyết các tình huống xảy ra. Ví dụ để ôn luyện những kiến thức về chuỗi và lưới thức ăn, giáo viên có thể ra bài tập như sau: Hãy thiết lập một lưới thức ăn trong một HST giả định có các loài sau: cỏ, lúa, châu chấu, chuột, rắn hổ mang, ếch, cáo, chim ưng. 
Phương pháp biểu diễn và các trò chơi 
Phương pháp biểu diễn là phương pháp khôi phục sự kiện hoặc biến cố của tự nhiên bằng trình diễn các tác phẩm nghệ thuật (kịch, chèo, tuồng, tấu hài, ca nhạc...). Phương pháp này thực chất khai thác tính hấp dẫn của các loại hình nghệ thuật để lồng ghép các nội dung giáo dục gây hứng thú và kích thích người học tích cực tham gia các hoạt động học. Vì vậy đây là phương pháp khá hấp dẫn, thu hút nhiều đối tượng tham gia. Tuy nhiên thực hiện phương pháp này đòi hỏi nhiều thời gian luyện tập, và cần chú ý đến các đặc điểm văn hoá, tập quán của khu địa phương. Phương pháp trò chơi là hình thức giáo dục nhẹ nhàng, hấp dẫn lôi cuốn người học tham gia và có thể vưa học vừa chơi rất hiệu quả. Ví dụ, nhận biết cây ngập mặn qua các hình ghép... 
Nhóm các phương pháp kiểm tra, đánh giá 
Phương pháp kiểm tra 
Đây là phương pháp thường xuyên trong quá trình học tập của người được giáo dục. Mục đích của phương pháp này là tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học và tăng cường chất lượng giáo dục. Kiểm tra là một biện pháp thu thông tin ngược. Thông tin này giúp cho người giảng dạy cũng như người học điều chỉnh cách dạy và học làm cho quá trình dạy học đi đúng mục tiêu. 
Phương pháp đánh giá 
Đây là phương pháp xác định giá trị khách quan của kết quả học tập bằng cách so sánh nó với một chuẩn và gán cho nó một điểm hoặc một lời nhận xét. Đánh giá là bước tiếp theo của kiểm tra và thi. Quy trình đánh giá bao gồm các bước sau: 
- Nhóm chấm bài nghiên cứu kỹ mục đích đề kiểm tra đánh giá 
- Xác định đầy đủ và chi tiết nội dung vấn đề kiểm tra và xây dựng các chuẩn đánh giá với các chỉ tiêu rõ ràng 
- Từng giáo viên độc lập phân tích bài làm của người học, so sánh kết quả bài làm với các tiêu chuẩn và cho nó một điểm khách quan 
- Nhóm trưởng chấm làm trọng tài quyết định cho điểm khách quan trên cơ sở điểm số của các giám khảo. 
Phương pháp giáo dục 
Trong phần này chúng tôi trình các nhóm phương pháp giáo dục theo nghĩa hẹp. Các phương pháp giáo dục được phân thành 3 nhóm: 
Nhóm các phương pháp thuyết phục 
Phương pháp khuyên giải 
Đây là phương pháp nhà giáo dục gặp gỡ, trò chuyện tâm tình riêng giữa nhà giáo dục đối với đối tượng cần giáo dục để khuyên răn, giải thích, làm rõ những khái niệm đạo đức, những nội dung qui tắc, chuẩn mực xã hội mà mỗi người cần tuân theo. 
Giải thích khi đối tượng giáo dục không hiểu mà hành động sai, còn khuyên răn sử dụng với đối tượng hiểu đúng nhưng cố tình làm sai, cố tình vi phạm qui tắc chuẩn mực xã hội. 
Phương pháp thảo luận 
Là phương pháp tác động khéo léo của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục bằng con đường tổ chức đối thoại, tranh luận. Mục đích của tranh luận là để xóa đi một nhận thức sai lầm đã ăn sâu vào tiềm thức của con người. Tranh luận có hiệu quả khi các bên tranh luận cùng phục thiện, mong muốn đạt đến một mục đích tốt đẹp. 
Phương pháp nêu gương 
Sự gương mẫu của những người xung quanh, của nhà giáo dục, của nhà lãnh đạo... sẽ giúp cho người được giáo dục noi theo. Cơ chế của phương pháp này là sự bắt chước. Phương pháp này rất hiệu quả đối với đối tượng nhỏ tuổi. 
Ví dụ, nêu gương những người tốt có hành vi bảo vệ động thực vật xung quanh; tố giác những người săn bắt và buôn bán động vật hoang dã... 
Nhóm phương pháp tổ chức hoạt động 
Phương pháp luyện tập 
Là phương pháp đưa con người vào các hoạt động đa dạng có mục đích, có kế hoạch trong một thời gian tương đối dài nhằm tạo cho họ thói quen hành vi. 
Ví dụ có thể giao việc cho từng lớp học chăm sóc bảo vệ từng khu vườn trường. 
Phương pháp đưa con người vào cuộc sống xã hội 
Đây là phương pháp gắn liền cuộc sống của đối tượng giáo dục vào xã hội. 
Ví dụ đưa học sinh đi tham quan một bảo tàng động vật, thăm những cơ sở nghiên cứu khoa học, thăm những khu bảo tồn thiên nhiên giúp các em hình thành tình yêu lao động, tình yêu thiên nhiên, và giúp xây dựng những ước mơ cuộc sống tương lai của các em. 
Nhóm các phương pháp kích thích hành vi 
Phương pháp khen thưởng 
Là phương pháp sự hài lòng và sự đánh giá tích của nhà giáo dục đối với hành vi tốt của cá nhân hay tập thể. Khen thưởng gây ra trạng thái phấn khởi, tự hào, thỏa mãn những thành công, từ đó phấn đấu nhiều hơn, giành lấy những thành tích cao hơn. 
Phương pháp trách phạt 
Phương pháp biểu lộ sự không đồng tình, sự lên án của nhà giáo dục hay của tập thể, cộng đồng đối với hành vi sai lầm của đối tượng giáo dục với mong muốn gây cho họ những hối hận về những việc đã làm, từ đó thành khẩn nhận lỗi và tự mình quyết tâm từ bỏ ý nghĩ và hành vi sai lầm đó. 
Phương pháp thi đua 
Là phương pháp khích lệ giáo dục cả tập thể, tạo nên sự cố gắng của tất cả các thành viên để giành lấy sự thắng lợi trong một hoạt động chung. Các hoạt động giáo dục ĐDSH thông qua hình thức các cuộc thi tìm hiểu về ĐDSH là một phần sử dụng phương pháp này.(biodivn.blogspot.com).
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 
Xem thêm: 

0 nhận xét:

Post a Comment

Cảm ơn bạn đã để lại ý kiến, giúp chúng tôi cung cấp thông tin đầy đủ hơn nữa!