06/06/2014

Nơi cư trú bị chia cắt và bị cách ly gây suy thoái

Hình 3.9. Việc xây dựng các tuyến đường giao thông xuyên qua rừng đã chia cắt sinh cảnh sống của các loài sinh vật thành các mảnh nhỏ. Ảnh chụp đường Hồ Chí Minh đoạn Tây Giang-Quảng Nam.
(Tiếp theo: )
(biodivn.blogspot.com) Ngoài việc bị phá hủy trực tiếp, hiện nay nơi cư trú của các loài nguyên là những khu vực rộng lớn đã bị chia cắt thành nhiều phần nhỏ do khai hoang mở rộng đất sản xuất nông nghiệp, làm đường giao thông, xây dựng các hồ chứa nước, xây dựng khu công nghiệp, khu đô thị. Sự chia cắt manh mún nơi cư trú của các loài là quá trình mà một khu vực rộng lớn bị chia cắt thành 2 hay nhiều mảnh nhỏ (Wilcove, 1986; Shafer, 1990). Những phần này thường bị cách ly khỏi những phần khác và hình thái cấu trúc cảnh quan bị thay đổi nhiều.
Tình trạng này có thể mô tả như mô hình sinh địa của một hòn đảo, mảnh bị tách ra có chức năng hoạt động giống như một hòn đảo giữa "biển" hoạt động của con người. Nơi cư trú, sinh sống nguyên thủy rộng lớn của loài bị chia cắt do xây dựng các hồ chứa nước đường giao thông, đường dây tải điện, xây dựng đường hầm, đường ống dẫn dầu, xây dải phân cách để phòng chống cháy rừng, hay bất kỳ một loại hình rào chắn nào khác đều cản trở việc di chuyển tự do của các loài.

Ví dụ, giả thiết một khu bảo tồn hình chữ nhật mỗi cạnh có chiều dài 1.000 m (1 km) (Hình 3.10). Chu vi của khu bảo tồn là 4.000 m. Tâm điểm của khu bảo tồn đến điểm gần nhất trên đường biên là 500 m. Nếu như mèo nhà chỉ có thể đi từ đường biên vào sâu trong rừng 100 m để tìm bắt các ổ chim non ăn thịt thì diện tích an toàn sinh sản cho chim còn lại là 64 ha. Những nơi cư trú gần với đường biên có diện tích 36 ha không còn đủ điều kiện an toàn cho sự sinh sản của các loài chim nữa, có thể giải thích hiện tượng này với giả thuyết cho rằng:
Hình 3.10.Ví dụ minh họa việc nơi cư trú bị thu nhỏ do bị chia cắt và tác động biên
(A) Khu bảo tồn có diện tích 1 km2. Giả thiết rằng tác động biên (vùng sẫm màu) chiếm khoảng 100 m sâu vào trong khu bảo tồn, như vậy khoảng 64 ha còn lại là phù hợp cho việc sinh sản của chim.
(B) Khu bảo tồn bị chia cắt bởi đường xe lửa và đường bộ, dù cho chúng chỉ chiếm một phần diện tích rất nhỏ, nhưng tác động biên lại ảnh hưởng, hủy hoại đến gần một nửa diện tích phù hợp cho việc sinh sản của chim.
Khu bảo tồn bị chia ra làm bốn phần có hình vuông bằng nhau do có một con đường từ Bắc đến Nam rộng 10 m và một đường xe lửa chạy từ Tây sang Đông cũng rộng 10 m. Như vậy diện tích khu bảo tồn bị mất là 2 x 1.000 m x 10 m = 2 ha tương ứng 2% tổng diện tích. Do vậy, khi đánh giá tác động môi trường nếu chỉ căn cứ vào diện tích bị mất thì có thể nói ảnh hưởng gây ra cho khu bảo tồn là không đáng kể. Tuy vậy, khu bảo tồn hiện nay bị chia ra làm 4 phần, mỗi phần có diện tích 495 m x 495 m. Khoảng cách từ tâm điểm mỗi phần đến đường biên gần nhất là 247 m, ngắn hơn một nửa so với chiều dài trước đây (500m). Bây giờ mèo nhà có thể vào rừng từ nhiều phía nên địa phận an toàn cho việc sinh sản của các loài chim bị thu hẹp vào gần tâm điểm nhất của từng phần. Mỗi khu an toàn trong từng mảnh là 8,7 ha, và cho cả khu bảo tồn là 34,8 ha. Đúng là đường giao thông bộ và đường xe lửa chỉ làm mất 2% tổng diện tích của khu bảo vệ, nhưng đã làm cho diện tích khu an toàn sinh sản của các loài chim bị giảm đi khoảng một nửa. 
Nơi cư trú bị phá hủy còn đe dọa đến sự tồn tại của loài bằng nhiều hình thức tinh vi khác. Trước tiên việc phá hủy các nơi cư trú có thể hạn chế khả năng phát tán và định cư của loài. Rất nhiều loài chim, thú và côn trùng sống trong địa phận của rừng sẽ không vượt qua dù là một quãng trống rất ngắn vì có tập tính đối phó với nhiều nguy cơ bị săn bắt. Như vậy, rất nhiều loài không thể nào tiếp tục định cư tại những phần lãnh thổ bị chia cắt (Bierregaard, 1992). Hơn nữa, sự phát tán của các loài bị giảm đi nhiều do nơi sinh sống bị chia cắt, những loài thực vật với quả tươi hay hạt dính phụ thuộc vào động vật để phát tán sẽ bị ảnh hưởng lớn. Như vậy, một phần của sinh cảnh bị tách biệt sau khi nơi cư trú nguyên thủy bị phá vỡ thì những loài bản địa tự nhiên sẽ không bao giờ có đủ điều kiện để tái định cư trở lại. Theo diễn thế phát triển tự nhiên các loài sẽ bị tuyệt chủng trong từng phần của nơi sinh sống bị chia cắt, các loài mới không xâm nhập được vào khu vực này do có hàng rào ngăn cản sự phát tán nên số loài trong mỗi phần bị chia cắt sẽ cứ suy giảm dần theo thời gian.
Tác hại thứ hai của việc chia cắt nơi cư trú là sẽ làm suy giảm khả năng kiếm mồi của các loài thú và làm cho tập tính một số loài thú trở nên hung dữ hơn. Nhiều loài động vật sống đơn lẻ hay sống theo bầy cần thiết phải được tự do di chuyển qua nhiều cảnh quan trên một địa bàn rộng rãi để tiếp cận với các nguồn thức ăn thay đổi theo mùa như hoa quả, hạt, cỏ hay các hồ nước. Một nguồn thực phẩm hay tài nguyên đôi khi chỉ cần đến vài tuần trong một năm, thậm chí một lần cho vài năm, nhưng khi nơi sinh sống bị chia cắt, các loài chỉ sống giới hạn trong từng phần, chúng có thể không có cách gì di chuyển đến những nơi chúng vẫn từng đến để tìm kiếm các nguồn tài nguyên hiếm. Ví dụ, việc làm hàng rào ngăn cản quá trình di cư tự nhiên của các loài thú ăn cỏ lớn như linh dương, bò rừng, khiến cho chúng phải ăn cỏ đến quá mức tại một nơi, sau đó chúng có thể bị chết đói còn nơi sinh sống của chúng thì sẽ bị phá hủy.
Nơi cư trú bị chia cắt cũng góp phần làm suy giảm kích thước quần thể và dẫn đến sự tuyệt chủng do quần thể lớn lúc đầu bị chia xẻ thành các tiểu quần thể và từng tiểu quần thể lại sinh sống trong từng khu vực cách ly. Các tiểu quần thể rất dễ bị đào thải do bị ức chế sinh sản, sai lệch về di truyền và những vấn đề khác (biodivn.blogspot.com).
Tài liệu tham khảo: Đa dạng Sinh học và Bảo tồn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2005. 

Xem thêm: 

1 nhận xét:

  1. Cảm ơn bạn đã chia sẻ bài viết rất hay và chi tiết
    ..........................
    Mr.Hiệp
    Cuồng Nhiệt Cùng Bóng Đá
    l

    Reply

Cảm ơn bạn đã để lại ý kiến, giúp chúng tôi cung cấp thông tin đầy đủ hơn nữa!