12/06/2014

Chi hiệp và loài thực vật mới Hiepia corymbosa

Hình 1. Cụm hoa ngù của Hiepia corymbosa, nhìn trực diện
(biodivn.blogspot.com) Năm 2011 các nhà khoa học đã mô tả một chi thực vật mới là Hiepia (Tạm gọi: chi Hiệp) và một loài thực vật mới là Hiepia corymbosa (Tạm gọi: Hiệp hoa ngù) phát hiện từ Quảng Bình và Quảng Trị, Việt Nam. Bài báo đó đã được công bố trên tạp chí Turczaninowia (số 14(3); trang: 5–10; năm 2011). Chi và loài thực vật mới này thuộc phân họ Thiên lýAsclepiadaceae, họ Trúc đào – Apocynaceae.
Danh pháp khoa học: 
Hiepia corymbosa V.T.Pham & Aver.; Turczaninowia 14(3): 6 (-10; fig. 1-2). 2011 [28 Sep 2011] (Đã được chấp nhận bởi )
Đồng danh: Hoya ignorata T.B.Tran, Rodda, Simonsson & Joongku Lee; Novon 21(4): 509. 2011 [29 Dec 2011]
Hình 2. Cành, thân và hoa loài Hiệp hoa ngù
Về cơ bản chi Hiepia khác với chi Dichidia (Tai chuột) bởi cấu trúc hoa của chúng không phải dạng bình; khác với chi Hoya (Cẩm cù) ở cấu trúc corona (tràng phụ) dạng đĩa và khối phấn được nối với nhau bằng bộ phận rất dài (Xem hình 5,6 và Bảng dưới). 
Hình 3. Cụm hoa ngù mang nhiều hoa màu hồng da cam, nhìn ngang
Hiepia corymbosa được phát hiện phân bố trong rừng nguyên sinh thường xanh cây lá rộng trên nền cá cát ở độ cao khoảng chừng 300m so với mực nước biển ở Miền Trung Việt Nam. Chúng là loài dây leo nửa hoá gỗ hoặc cây bụi thấp, có nhựa trắng, sống bám trên các thân cây gỗ già. Thân dài 1,5m, mang những đốt và lóng, đường kính thân 6mm. Lá mọc đối, phiến lá hình elíp, dài 6–9cm, rộng 2–3,5cm, gân lông chim. Ở nách lá mang 1 đến 2 cụm hoa ngù, mỗi cụm hoa mang 11-16 hoa. Hoa mang 5 cặp cánh tràng và lá đài nhỏ. Hoa có đường kính chừng 0,5cm, và có màu hồng da cam. Corona dạng đĩa, có các màng bao phủ khối phấn. Khối phấn được nối với nhau bởi một bộ phận như dây rất dài và dẻo. Hoa nở vào tháng 4, 5. 
Hình 4. Cụm hoa được quan sát từ đằng sau
Chi này được đặt tên để vinh danh TS. Nguyễn Tiến Hiệp (Trung tâm Bảo tồn Thực vật Việt Nam - CPC), một nhà thực vật Việt Nam có kiến thức rộng và sâu về Hệ Thực vật Việt Nam. Tên loài Hiepia corymbosa được đặt tên theo đặc điểm chùm hoa dạng ngù của loài (corymbose).
Hình 5. Hoa dạng bình ở loài tai chuột Dischidia hirsuta (ảnh trên) và hoa dạng ngôi sao ở loài (ảnh dưới)
Đề nghị tình trạng bảo tồn cho IUCN Red List: Hiepia corymbosa là loài thực vật đặc hữu của Việt Nam, được phát hiện tại hai tỉnh Quảng Bình (Thượng Hoá, Minh Hoá) và Quảng Trị (Tà Rụt, Đắc Krông). Hai khu vực nay đều bị đe doạ bởi sự phá rừng và khai phá đất đai. Từ 2 quần thể quan sát được nói trên, ước tính số lượng cá thể ở mỗi quần thể nhỏ hơn 10, và khu vực xuất hiện có bán kính nhỏ 3 km2. Với các hoạt động của con người thì hai khu vực này sẽ bị phá huỷ trong tương lại gần. Do đó, theo hướng dẫn của IUCN (năm 2010, phiên bản 8.1) chi và loài H. corymbosa nên được xếp vào tình trạng Nguy cấp (CR) và đang tiến tới tuyệt chủng trong tương lai. 
Hình 6. Cấu trúc cắt dọc của hoa và khối phấn của 1-2 Hiepia corymbosa; 3-4 . 1) Corona dạng đĩa trũng, với các màng bao phủ uốn cong từ phía ngoài vào trong, ôm lấy đầu nhuỵ và khối phấn; 2) Hai khối phấn được nối với tiểu thể bằng bộ phận như dây dài, dẻo; 3) Corona dạng ngôi sao, nạc và phồng, đầu nhuỵ lộ rõ. 4) Hai khối phấn được nối với tiểu thể bằng bộ phận ngắn, khoẻ.
Bảng phân biệt một số đặc điểm của các chi Dischidia, Hoya và Hiepia 
Đặc điểm
Dischidia
Hoya
Hiepia
Cụm hoa
Kiểu cụm hoa
Hoa đơn độc hoặc mang nhiều hoa trên tán dạng hình cầu
Dạng hình cầu và mang nhiều hoa tán
Phẳng và mang nhiều hoa ngù
Tràng hoa
Kích cỡ và hình dạng
Nhỏ, dạng bình
Lớn, xoè rộng hoặc ngược ra sau
Nhỏ, cuộn về phía sau
Kích cỡ cánh hoa
Rất nhỏ
Lớn
Nhỏ
Tràng phụ (Corona)
Tính chất
Mỏng, kín hoặc thô sơ
Nạc, phồng
Mỏng, dạng lưỡi liềm
Hình dạng
Dựng hoặc dạng ngôi sao
Dạng ngôi sao
Dạng đĩa
Bề mặt khi khô
Xỉn
Bóng
Xỉn
Màng trên đỉnh bao phấn
Sự nối với đầu nhuỵ
Phủ lên đầu nhuỵ
Ôm sát vào đầu nhuỵ
Phủ lên đầu nhuỵ
Khối phấn
Caudicles (bộ phận nối giữa khối phấn và tiểu thể)
Dạng phiến rộng, chắc khoẻ (thường dài bằng đường kính khối phấn)
Hình trụ ngắn (ngắn hơn nhiều so với đường đính khối phấn), chắc khoẻ
Dài, dạng chỉ (dài hơn nhiều so với chiều dài khối phấn), mềm dẻo
Corpusculum (tiểu thể)
Nguyên, không chia 2 thuỳ
Nguyên, không chia 2 thuỳ
Hình chữ V, chia 2 thuỳ
(biodivn.blogspot.com) Phiên bản chính thức công bố bài báo loài này có thể tìm thấy ở đây: 
hoặc: 

Xem thêm: